Groznica Zapadnog Nila je virusno oboljenje koje se na ljude najčešće prenosi ubodom zaraženog komarca. Većina osoba koje se zaraze virusom Zapadnog Nila nema nikakve simptome, dok se kod dela obolelih mogu javiti povišena temperatura, glavobolja, umor, bolovi u mišićima i telu, mučnina, povraćanje i osip.
U malom broju slučajeva infekcija može zahvatiti centralni nervni sistem i izazvati ozbiljna oboljenja kao što su meningitis i encefalitis. Zbog toga je važno znati kako se virus prenosi, kako prepoznati simptome i koje mere zaštite mogu smanjiti rizik od infekcije.
Šta je virus Zapadnog Nila?
Virus Zapadnog Nila (West Nile virus – WNV) pripada rodu Flavivirus i porodici Flaviviridae. U istoj široj grupi nalaze se i neki drugi virusi koje prenose insekti.
U prirodi se virus održava prvenstveno u ciklusu između ptica i komaraca. Ptice predstavljaju glavni prirodni rezervoar virusa, dok se komarci inficiraju hraneći se krvlju zaraženih ptica. Nakon toga zaraženi komarac može preneti virus na čoveka ili druge sisare.
Ljudi i konji smatraju se takozvanim „slučajnim“ ili krajnjim domaćinima, jer količina virusa u njihovoj krvi uglavnom nije dovoljna da bi se preko njih nastavio uobičajeni ciklus širenja infekcije.
Kako se prenosi virus Zapadnog Nila?
Najčešći način infekcije čoveka je ubod zaraženog komarca.
Komarac se zarazi kada se hrani krvlju ptice u čijem organizmu cirkuliše virus. Virus zatim dospeva u pljuvačne žlezde komarca, odakle prilikom narednog uboda može preći u organizam čoveka.
Komarci roda Culex, a naročito Culex pipiens, smatraju se jednim od glavnih prenosilaca virusa Zapadnog Nila. Ova vrsta komarca prisutna je i u Srbiji.
Da li se virus Zapadnog Nila prenosi sa čoveka na čoveka?
Virus se ne prenosi uobičajenim kontaktom između ljudi – rukovanjem, boravkom u istoj prostoriji, kašljanjem, kijanjem ili dodirivanjem obolele osobe.
Veoma retki slučajevi prenosa povezani su sa transfuzijom krvi, transplantacijom organa, trudnoćom ili dojenjem, kao i sa profesionalnim laboratorijskim izlaganjem virusu.
Groznica Zapadnog Nila u Srbiji
Virus Zapadnog Nila prisutan je i na području Srbije, gde se infekcije javljaju sezonski, u vreme najveće aktivnosti komaraca.
Prema podacima Instituta za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut“, sezona transmisije virusa u Srbiji uobičajeno traje od juna do novembra, dok se prvi oboleli najčešće registruju tokom druge polovine jula. Najveći broj slučajeva tradicionalno se pojavljuje tokom letnjih meseci, naročito u avgustu.
Infekcija virusom Zapadnog Nila kod ljudi u Srbiji zvanično je prvi put registrovana 2012. godine, nakon čega se nadzor nad ovim oboljenjem redovno sprovodi tokom sezone aktivnosti komaraca.
Koji su simptomi groznice Zapadnog Nila?
Jedna od specifičnosti infekcije virusom Zapadnog Nila jeste to što većina zaraženih osoba uopšte nema simptome.
Približno 80% inficiranih ljudi prolazi kroz infekciju bez vidljivih znakova bolesti. Kod oko 20% zaraženih razvija se groznica Zapadnog Nila sa simptomima koji mogu podsećati na grip ili druge virusne infekcije.
Najčešći simptomi su:
- povišena telesna temperatura;
- glavobolja;
- izražen umor;
- bolovi u mišićima i telu;
- opšta slabost;
- mučnina;
- povraćanje;
- povremeno kožni osip;
- uvećani limfni čvorovi.
Osip se kod nekih obolelih najpre može javiti na trupu.
Koliko traje inkubacija virusa Zapadnog Nila?
Period od infekcije do pojave prvih simptoma, odnosno inkubacioni period, obično traje od 3 do 14 dana.
Zbog toga osoba nekoliko dana nakon uboda komarca može biti bez ikakvih tegoba, čak i ako je došlo do infekcije.
S druge strane, sam ubod komarca ne znači da je osoba zaražena virusom Zapadnog Nila.
Teški oblik bolesti – neuroinvazivna groznica Zapadnog Nila
Kod veoma malog procenta inficiranih virus može zahvatiti centralni nervni sistem.
Prema ECDC-u, neuroinvazivni oblik bolesti razvija se kod manje od 1% zaraženih, dok WHO navodi procenu od približno jednog teškog slučaja na 150 inficiranih osoba.
Teški oblik može uključivati:
- veoma visoku telesnu temperaturu;
- jaku glavobolju;
- ukočenost vrata;
- dezorijentaciju;
- izraženu pospanost ili poremećaj svesti;
- tremor;
- grčeve;
- mišićnu slabost;
- paralizu;
- komu.
Ovakvi simptomi mogu ukazivati na zahvatanje mozga ili moždanih ovojnica i zahtevaju hitnu medicinsku procenu
Ko je izložen većem riziku od teškog oblika bolesti?
Teška infekcija može se javiti kod osobe bilo kog uzrasta, ali rizik nije isti kod svih.
Većem riziku posebno su izloženi:
- starije osobe;
- osobe sa oslabljenim imunskim sistemom;
- pacijenti nakon transplantacije;
- osobe sa određenim hroničnim oboljenjima.
Starije i imunokompromitovane osobe imaju povećanu verovatnoću razvoja neuroinvazivnog oblika bolesti.
Koje komplikacije može izazvati virus Zapadnog Nila?
Najozbiljnije komplikacije nastaju kada virus zahvati centralni nervni sistem.
Tada se mogu razviti:
Meningitis
Meningitis predstavlja zapaljenje moždanih ovojnica i može se manifestovati visokom temperaturom, jakom glavoboljom, ukočenošću vrata i drugim neurološkim simptomima.
Encefalitis
Encefalitis je zapaljenje moždanog tkiva. Može dovesti do poremećaja svesti, dezorijentacije, grčeva, tremora, mišićne slabosti i drugih ozbiljnih neuroloških poremećaja.
Meningoencefalitis
Kod pojedinih pacijenata istovremeno mogu biti zahvaćeni mozak i moždane ovojnice.
U najtežim slučajevima mogu se javiti paraliza, respiratorna insuficijencija i druge komplikacije opasne po život.
Da li mogu ostati posledice nakon preležane infekcije?
Većina osoba sa blagim oblikom bolesti se oporavlja, ali nakon teškog neuroinvazivnog oblika oporavak može trajati znatno duže.
Kod pojedinih pacijenata mogu se zadržati tegobe kao što su:
- izražen umor;
- mišićna slabost;
- problemi sa hodanjem i koordinacijom;
- teškoće sa koncentracijom i pamćenjem;
- druge neurološke tegobe.
Batut navodi mogućnost dugotrajnih posledica naročito nakon težih oblika infekcije.
Kako se dijagnostikuje groznica Zapadnog Nila?
Samo na osnovu simptoma nije moguće pouzdano potvrditi infekciju virusom Zapadnog Nila, jer blaži oblik bolesti može izgledati slično brojnim drugim virusnim infekcijama.
Dijagnoza se postavlja na osnovu kombinacije:
- simptoma i kliničke slike;
- epidemioloških podataka;
- laboratorijskih analiza krvi;
- u određenim slučajevima analize cerebrospinalne tečnosti – likvora.
Laboratorijska dijagnostika može uključivati dokazivanje specifičnih IgM i IgG antitela, testove neutralizacije i metode za direktno dokazivanje virusa, uključujući RT-PCR.
Kod sumnje na neuroinvazivni oblik bolesti posebno je značajno ispitivanje likvora.
Kako se leči groznica Zapadnog Nila?
Za infekciju virusom Zapadnog Nila ne postoji specifičan antivirusni lek koji eliminiše virus iz organizma.
Lečenje je simptomatsko i suportivno, odnosno usmereno na ublažavanje simptoma i održavanje funkcija organizma dok se imunski sistem bori sa infekcijom.
Kod blažih slučajeva lekar može preporučiti odmor, dovoljan unos tečnosti i druge mere za kontrolu simptoma.
Teški, neuroinvazivni oblici bolesti zahtevaju bolničko lečenje, a u zavisnosti od kliničkog stanja mogu biti potrebni intravenska nadoknada tečnosti, respiratorna podrška i druge mere intenzivnog lečenja.
Za ljude trenutno ne postoji vakcina protiv virusa Zapadnog Nila.
Kada treba otići kod lekara?
Većina ujeda komaraca nema veze sa virusom Zapadnog Nila i sam ubod nije razlog za paniku.
Ipak, lekaru se treba obratiti ukoliko se tokom perioda aktivnosti komaraca, posebno nakon brojnih ujeda, pojave izraženiji simptomi kao što su visoka temperatura, jaka glavobolja, izrazita slabost ili drugi neuobičajeni simptomi.
Hitnu medicinsku pomoć treba potražiti ako se pojave:
- ukočenost vrata;
- veoma jaka glavobolja;
- visoka temperatura praćena neurološkim simptomima;
- dezorijentacija;
- poremećaj svesti;
- grčevi;
- izražena mišićna slabost;
- paraliza.
WHO preporučuje hitnu medicinsku procenu kod pojave simptoma teškog neuroinvazivnog oblika bolesti.
Kako se zaštititi od virusa Zapadnog Nila?
Pošto ne postoji vakcina za ljude, najvažniji način prevencije jeste smanjenje rizika od ujeda komaraca.
Koristite sredstva protiv komaraca
Prilikom boravka na otvorenom koristite repelente u skladu sa uputstvom proizvođača, naročito na nepokrivenim delovima tela.
Nosite odgovarajuću odeću
U periodima povećane aktivnosti komaraca preporučuje se:
- odeća dugih rukava;
- duge nogavice;
- svetlija odeća;
- komotnija odeća koja ne prijanja potpuno uz telo.
Batut posebno ukazuje da komarci mogu ubadati i kroz pripijenu odeću.
Zaštitite prostor u kojem boravite
Na prozore i vrata postavite mreže protiv komaraca. Mreže se mogu koristiti i oko kreveta, naročito kada nije moguće adekvatno zaštititi prostor od ulaska insekata.
Boravak u klimatizovanim prostorijama takođe može smanjiti izloženost komarcima.
Izbegavajte vreme najveće aktivnosti komaraca
Kada je moguće, smanjite boravak napolju u periodima kada su komarci najaktivniji, posebno u sumrak i tokom ranih jutarnjih sati.
Uklonite stajaću vodu
Komarcima je za razmnožavanje potrebna voda, pa je važno redovno uklanjati mesta na kojima se ona nepotrebno zadržava.
Obratite pažnju na:
- kofe i druge otvorene posude;
- podmetače saksija;
- burad i rezervoare za vodu;
- zapušene oluke;
- predmete u dvorištu u kojima se skuplja kišnica;
- druge posude sa ustajalom vodom.
Redovno pražnjenje, čišćenje ili pokrivanje ovih mesta može pomoći u smanjenju broja komaraca u neposrednom okruženju.
Česta pitanja o virusu Zapadnog Nila
🍃Da li svaki ubod komarca može da prenese virus Zapadnog Nila?
Ne. Virus može preneti komarac koji je prethodno inficiran. Velika većina ujeda komaraca ne dovodi do infekcije virusom Zapadnog Nila.
🍃Kada se pojavljuju simptomi nakon ujeda zaraženog komarca?
Ako dođe do razvoja bolesti, simptomi se najčešće pojavljuju u periodu od 3 do 14 dana nakon infekcije.
🍃Da li svi zaraženi imaju simptome?
Ne. Oko 80% inficiranih nema simptome. Kod približno 20% razvija se febrilna bolest, dok se neuroinvazivni oblik javlja kod manje od 1% zaraženih.
🍃Da li se virus Zapadnog Nila prenosi sa čoveka na čoveka?
Ne prenosi se uobičajenim svakodnevnim kontaktom. Retki slučajevi prenosa mogu biti povezani sa krvlju, transplantacijom organa, trudnoćom, dojenjem ili profesionalnom laboratorijskom izloženošću.
🍃Da li postoji lek protiv virusa Zapadnog Nila?
Ne postoji specifičan antivirusni lek za ovu infekciju. Terapija je simptomatska i suportivna, a teški slučajevi zahtevaju bolničko lečenje.
🍃Da li postoji vakcina?
Za sada ne postoji odobrena vakcina protiv virusa Zapadnog Nila namenjena ljudima.
🍃Ko je najugroženiji?
Teži oblik bolesti češće se javlja kod starijih osoba i ljudi sa oslabljenim imunskim sistemom, mada ozbiljna bolest može nastati u bilo kom uzrastu.
🍃Najvažnije je sprečiti ujede komaraca
Groznica Zapadnog Nila kod većine inficiranih osoba prolazi bez simptoma, ali u retkim slučajevima može izazvati ozbiljno oboljenje centralnog nervnog sistema. Zato tokom sezone komaraca posebnu pažnju treba posvetiti prevenciji – upotrebi repelenata, zaštitnoj odeći, mrežama protiv komaraca i uklanjanju stajaće vode u okolini kuće.
Pojava visoke temperature praćene jakom glavoboljom, ukočenošću vrata, dezorijentacijom, grčevima ili drugim neurološkim simptomima zahteva što bržu medicinsku procenu.
Tekst je informativnog karaktera i ne predstavlja zamenu za pregled, dijagnozu ili savet lekara.
